نوشته های محمد رضا رمضانی - مقاله

 

مقدم

                  راه و رسمی بهتر از تحقیق نیست ( امام علی علیه السلام)

یکی از کارهای جدید که در سال های اخیر در آموزش وپرورش درحال انجام و پیگیری جدّي است برنامه ریزی و فعالیت درجهت تشویق دانش آموزان به پژوهش و تحقیق است که این کارخود گام وراهی بسوی تولید علم و اندیشه علمی است. ازجمله این فعالیت ها تخصیص اعتبارات پژوهشی و برگزاری جشنواره ها وفراخوان هایی مانند جشنوارة خوارزمی؛ برنامة دانش آموزو معلم پژوهنده ، تأسیس پژوهش سراهای دانش آموزی و...است اگر چه نسبت به گذشته گام هایی به جلو برداشته شده است اما کافی نیست. زیرا درمیان دانش آموزان استعدادها وتوانايی هایی وجود دارد که با کوچکترین جرقه وفراهم بودن زمینه وشرایط ، شکوفا ودرخشان می گرددند . نمونۀ آنها حضور جوانان ونوجوانان دانش آموزِ ایرانی در صحنة رقابت های علمی و المپیاد های جهانی و کسب مقام بوده است .

کم نیستند دانشمندانی کوچک اما با استعداد که در صورت وجود شرایط، ناساخته ها را ساخته و نبودها را بود و ممکن می سازند . بنابراین از آنجا که آموزش وپرورش، وظیفه تربیت و پرورش نسل آینده را بر عهده دارد، بر اساس اصل سوم از فصل اول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مبنی بر «تقویت روح بررسی و تتبع و ابتکار در تمام زمینه های علمی، وفنی، فرهنگی و اسلامی ازطریق تَأ سیس مراکزتحقیق و تشویقِ محققان »یکی از وظایف مهم وزارت آموزش وپرورش ایجاد زمینه مناسب برای توسعه و تقویت تحقیق و خلاقیت دردانش آموزان  می باشد واکنون در سالی که ازسوی رهبر انقلاب سال نوآوری و شکوفایی نامیده شده است .

توجه به آینده کشور مستلزم  گسترشِ تفکر و عقیدة نوآوری و شکوفایی درمیان نسل آینده ساز کشور است هرچند دیر و کند شروع شده، اما برای ساماندهی به تلاش ها و فعالیت در این زمینه، نقش پژوهش و برنامه ریزی درتمامی ابعاد حایز اهمیت است. مسلماًََ هرچه در این زمينه اطلاعات گسترده تر باشد ؛ تصميمات بهتر و صادقانه تر أخذ و اقدامات درست و       راسخ تری انجام می پذیرد .

 

  پیشینه تحقیق

پژوهشگری دانش آموزی در گذشته در کشور ما چندان مورد عنایت نبوده است . اما با توجه به روشن شدن نقش و نتایج وآثار و فواید آن در عصر حاضروهمانطورکه قبلا نیز ذکرشد . بیداری بیش از ربع قرن و چالش های مختلف در کشور ما چندین سال است که  مورد توجه قرارگرفته است .درزمینه پژوهشگری دانش آموزی وخصوصا تحت عنوان بررسی راه های تقویت و گسترش روحیه پژوهشگری دانش آموزی تاکنون پژوهشی انجام نشده است در عین حال برخی افراد علاقه مند گام هایی در این راه برداشته اند .ازجمله :

1. تحقیقی توسط مجید مرادی (تحت عنوان شیوه های تشویق وترغیب معلمان ودانش آموزان به امور پژوهش از دید گاه معلمان و دانش آموزان شهرستان قم در سال 1379) انجام شده که نتایج آن نشان داده است، که قدردانی نمودن، ارائه لوح تقدیر، دادن پاداش های نفیس، آموزش روشهای تحقیق، آموزش مقاله نویسی، و تاثیر اُمور پژوهشی در کنکور و ودادن نمره، قراردادن پژوهش در برنامه درسی هفتگی، آشنایی دانش آموزان با مراکز پژوهشی باعث افزایش علاقه دانش آموزان به پژوهش می گردد .

2.  تحقیقی توسط مسعود هاشمی (تحت عنوان عوامل موثر بر گرایش به پژوهش در دانش آموزان ازدید دبیران ناحیه 1خرم آباد درسال  1380) انجام شده که نتایج آن نشان می دهد که ایجاد انگیزه وارائه مطالب بصورت پروژه و آشنایی دبیران با روشهای پژوهش، فرهنگ سازی پژوهش در گرایش دانش آموزان به پژوهش موثر بوده است  .  

باتوجه به موارد بيان شده  مي توان نتيجه گرفت كه  جهت شناسایی راه های تقویت، افزایش وتوسعه  کیفی وکمی پژوهش و پژوهشگري دانش آموزي، عوامل و شیوه های متعدد و گوناگونی وجود دار؛ از جمله بحث  جايگاه پژوهش ؛روش های تدریس فعال وپژوهش گرا ؛ مدیریت منابع مادی و انسانیِ پژوهشي ،وضعیت فرهنگی خانواده ها و استفاده از کارشناسان پژوهشی عواملی هستند که بررسي  مبانی علمی ونظري و استفاده از تجربیات عملی آنها از نظر دانش آموران و معلمان جهت توسعه کیفی وكمی کلیه اُمور خصوصاً در زمينۀ پژوهش مدرسه ای و دانش آموزي در کشورما در این موقعیت زمانی از ضروری ترین اقدامات برای مجریان پژوهشی است ؛ که باید مورد بررسی  پژوهشی قرار گیرد و نتایج این پژوهش در بررسی عوامل مورد اشاره و بررسی و صحت،  تحقیقات قبلی راهگشای عملی و علمیِ، نو و جدیدی برای دست اندر کاران، برنامه ریزی و اجرایی، برنامه های  آموزشی و پژوهشی   منطقه ای و ملی در جهت تصمیمات و اقداماتِ عملیاتی بهتروصحیح تر برای فراهم نمودن شرایط و امکانات  مطلوب پژوهش دانش آموزی ومدرسه ای باشد .

 

مسألة تحقیق

چه راه هایي برای تقویت و گسترش روحیه پژوهشگری در دانش آموزان وجود دارد ؟

هدف تحقيق

هدف کلی و اصلی تحقیق حاضر شناسایی راه ها وشیوه های  تقویت و گسترش روحیه و انگیزة پژوهشگری و تحقیق دانش آموزی یا مدرسه ای ودستیابی به راه های علمی و عملی آن از طریق سنجش نظر معلمان و دانش آموزان درجهت بهبود و توسعة فعالیت های پژوهشی و جستجوگری علمیِ مفید، در دانش آموزا ن می باشد .  

 

سوالات تحقیق

1. آيا از نظردانش آموزان و معلمان تبيين جايگاه وضرورت پژوهش مي تواند سبب تقويت وگسترش روحيه پژوهشگري دانش آموزان گردد ؟

2. آيااز نظر دانش آموزان و معلمان آشنايي دانش آموزان با روشهاي مختلف پژوهش موجب تقويت وگسترش روحيه پژوهشگري آنان مي گردد ؟

3.  به نظردانش آموزان و معلمان، استفاده ازروش هاي تدريس پژوهشگرا (پرسش و پاسخ ؛ آزمايشگاهي، حل مساله، مساله اي ؛واحد كار ) تا چه اندازه درتقويت و گسترش روحيه پژوهشگري دانش آموزان موثر است ؟

4. از نظردانش آموزان ومعلمان استفاده ازكارشناسان پژوهشي تا چه اندازه سبب تقويت روحیه پژوهشگري دانش آموزان مي گردد ؟

5 . آيا اختصاص مزاياي مادي( مالی،پولي..) و معنوي (تقدير وتشويق و...) براي  دانش آموزان ومعلمان و کارشناسان، سبب افزايش وتقويت روحيه پژوهشگري دانش آموزان مي گردد ؟

6 . از نظردانش آموزان ومعلمان آیا مد یریت و برنامه ریزیِ منابع مادي و انسانيِ پژوهشي براي تقويت وگسترش روحيه پژوهشگري دانش آموزان موثراست ؟

7.  به نظر دانش آموزان ومعلمان وضعيت فرهنگي خانواده هاي دانش آموزان تا چه اندازه در افزايش وگسترش روحيه پژوهشگري آنان موثر است ؟

 

روش تحقیق

     روش تحقیق حاضر روش توصیفی است .در این تحقیق با توجه به موضوع، ماهیت و هدف آن، شیوة گرد آوری داده هاي تحقیق، شیوة پیمایشی است که طی آن نظر پاسخ گویان (دانش آموزان و معلمان ) شهر قروه سنجیده شده است .

.جامعه آماری تحقیق حاضرعبارت است ازکلیه دانش آموزان دختر وپسر سالهای اول و دوم وسوم رشته های دایر در دبیرستان هاو هنرستان های فنی و حرفه ای، کار دانش و مراکز پیش دانشگاهی سطح شهر قروه مجموعا" 5525 نفر         می باشند. به استناد جدول 6-4  تعيين حجم نمونه از روي جامعه كه توسط (كرجسي و مورگان ) تعيين گرديده (بيايان گرد 1385 ص128تا131) كه در آن با سطح اطمينان  95 و 99 درصد و خطا پذيري  5 و 1 درصد براي جامعۀ با حجم بيش از 5000 تا 10000  حجم نمونه 370  تعيين گرديده ازمیان جامعه آماری محدودۀ تحقيق  برحسب جنسيت و رشته و پايه وتعداد نفرات هركلاس ، تعداد 300  نفر دانش آموز که  145 نفردانش آموز دختر و 155نفر دانش آموز پسر به عنوان نمونه دانش آموزی انتخاب وهمچنین 100 نفر از معلمان زن ومرد نیزبا توجه به رو ش نمونه گیری در مجموع 400 نفر انتخاب شده اند كه  حجم نمونه این تحقیق را تشکیل  می دهند

 

   روش تجزیه و تحلیل آماری

 روش تجزیه و تحلیل تحقیق حاضر همان طور که بیان شده توصیفی است اما برای اطمینان از نتایج تحقيق ازتحلیل استنبا طی نیز استفاده شد . در این تحقیق فراواني ها  گزينه متوسط در  تجزيه و تحليل و توصيف  محاسبه نشده است كه ابتدا ازطریق تنظیم جدول توزیع و درصد فراوانی و رسم نمودار درصد فراوانی ها  به تحلیل توصیفی داده های جمع آوری شده  پرداخته شد . در تجزیه وتحلیل داده ها  پس ازتحلیل توصیفی داده ها برای اثبات استقلال فراوانی ها با استفاده از آزمون خی دو (مجذور کا  معنی داری هریک از سوالات پرسشنامه  محاسبه شده  تا مشخص گردد که آیا تفاوت       فراوانی های مورد مشاهده شده معنی دارد است یا نه و همچنین با استفاده از نتایج بدست آمده و میانگین در صد سوالات در  نظر گرفته شده برای هریک از  پرسش های اصلی تحقیق در نظر گرفته شده در پرسشنامه ها سوالات اصلی تحقيق مورد تجزیه و تحلیل قرارگرفته است  . 

 

   فعالیت های پژوهشی

پژوهش یک کار جذاب و واقعاً جالب است . وقتی انسان غرق در پژوهش می شود قسمت اعظم افکار وانرژی، عواطف واحساسات خودرا وقف آن می کند . (بیابان گرد، 1384، ص19)

فعالیت های پژوهشی، اعمال و فعالیت هاي متعددی را شامل می شود از یک فعالیت ساده مانند مشاهده ویا مطالعه، که فردی عادی انجام میدهد  تا یک فعالیت بسیار منسجم و عمیق علمی که یک دانشمند انجام می دهد طبقه بندی می شود، ازاین منظر پژوهش را می توان به دوگونه پژوهش تقسیم کرد . پژوهش بزرگسالان متخصص وپژوهش دانش آموزی که تحقیق حاضر رویکردی ویژه به پژوهش دانش آموزی دارد .

  بنابراین منظور از فعالیتهای پژوهشی دانش آموزان در این تحقیق تبدیل آنان به پژوهشگران متخصص و حرفه ای نیست . زیرا که این موضوع ، معقول وامکان پذیرنمی باشد . به همین منظور تعریفی از پژوهش دانش آموزی لازم به نظر   می آید .

 

پژوهش دانش آموزی چیست ؟

  پژوهش دانش آموزی نوعی از تحقیق و پژوهش است که دانش آموز بتوانند در برخورد با یک موقعیت مُبهم ومسأله یا مشکل، کاوشگرانه و هنرمندانه و پژوهشگرانه دست به عمل و فعالیت بزنند؛ یعنی با روش خاص خود  بتواند  فرضیه بدهد (پاسخ ها و جواب های احتمالی و پیش نگری ومسأله را علت یابی نماید ) اطلاعات را جمع آوری نماید وفرضیه های خود را آزمایش، بررسی و تجزیه و تحلیل ودر نهایت با نتیجه گیری، دانش جدید ونوی ارائه، موقعیتی، مُبهم را روشن و یا مساله ومشکل موجود را رفع و یا اثری جدید خلق، کشف و یا ابداع نماید، یا نیازی را تامین کند  ویا دانش و یادگیری خود را درزمینه ای خاص توسعه بخشیده و پایداری آن را با دلایل مقبول افزایش دهد  واین ویژگی و حالات در وجود او ثابت و استوار مانده و تداوم یابد  را می توان پژوهش دانش آموزی تعریف کرد .

 

 نقش انگیزه ورغبت در پژوهش دانش آموزی

از لحاظ معنی لغوی انگیزه؛ اسم، و انگیزش، اسم مصدر انگیختن  درلخت نامه دهخدا انگیختن یعنی جنباندن، به پا کردن و به حرکت در آوردن .(هاشمی، 1380،ص19)

انگیزه، حالت یا وضع روانیِ است که رفتار را در جهت هدف یا هدف هایی نیرو می دهد، فعال می سازد و هدایت می کند . بنابراین هرگز کسی انگیزه را ندیده است .انگیزه ها در درون فرد قرار دارند .گاهی ازطریق مشاهده، رفتار افراد، انگیزه های آنها را حدس می زنیم .یا استنباط می کنیم ؛ یا از طریق پرسش از خود آنان به انگیزه هایشان پی می بریم. درروانشناسی انگیزه را گاهی به عنوان نیاز ها و تمایلات یا محرکات درونی شخص تعریف می کنند  (علاقه بند،1370،ص130)

 انگیزة درونی آن است که فعالیت صحیح و موفقیت آمیز، موجب رضایت خاطر و تقویت رفتار گردد (شعبانی،1378،ص 30)

 انگیزه ها چرا های رفتار محسوب می شوند و همچنین موجب فعال شدن شخص می گردند و جهت کلی رفتار را تعین می کنند ، لذا افراد را برانگیخته و بسوی خود جلب می کنند اما گاهی با هدف ها اشتباه می شوند . جهت تمایز آنها باید بدانیم که هدف ها، بیرون از فرد قرار دارند وبه عنوان نتایج مطلوب ومورد انتظارِ افراد قرار می گیرند . یک انگیزه می تواند رفتار را درجهت هدف های مختلفی فعال و هدایت کند . در حالیکه، انگیزش در اثر تحریک ، یک انگیزه ورغبت که ناشی از عوامل گوناگونی در شخص است، حاصل می شود .

رغبت  محرکی است که نیروی فعالیت را افزایش می دهد . (شعبانی،پیشین ،ص17 )   می توان گفت که رغبت، یک احساس است، وقتی می گوییم شخصی به کاری رغبت دارد  یعنی از انجام آن لذت می برد و آن را به بهترین نحو انجام می دهد واز اشتغال و بحث در بارۀ آن خوشحال می گردد .

تقویت، وتقویت کننده ها ونقش آنهادر پژوهش دانش آموزي      

تقویت مفهومی پیچیده است .برای تقویت اُمور باید تقویت کننده ها را به طریق ممکن و مختلف، شناخت وطبقه بندی کرد و به جنبه های گوناگون آن توجه گردد ؛ تا بدرستی مورد استفاده قرار گیرد . از آنجا كه  موضوع تحقیق حاضر نیز تقویت راه های پژوهش مدرسه ای است به همین منظور یکی از مبانیِ علمی و مطالعاتیِ این تحقیق تقويت است ؛ كه از نظر روانشناسی  بررسي مي شود  تا مفاهیم و كاربرد آنها درعمل مورد توجه و ملاحظه قرار گیرد .

هر محرکی (عاملی) كه رفتار را تقویت کند . واحتمال وقوع رفتار را درموقعیت مشخص افزایش دهد، بنابر تعریف تقویت کننده است . بنا براین تقویت کننده ها بر اساس تاثیری که در رفتار دارند، تعریف می شوند. برخی تقویت کننده ها درپی رفتار می آیند این نوع تقویت     کننده ها تقویت کنندۀ مثبت نام دارند .مثلا" اگرکودک خرد سالی راپس ازگفتن،  متشکرم رادرآغوش بگیریم، تقویت مثبت است .

اگر تقویت کننده ها قبل از رفتاری که موجب تقویت آن می شود  بیاید تقویت کنندة منفی نام دارند. مانند معلمی که پنجره را می بندد تا از تداخل صدای بلند مجاور کلاس و مدرسه با فعالیت کلاس جلوگیری کند. تقویت کننده با پاداش مترادف نیست؛ پاداش همراه با نیتِ تقویت رفتار عرضه می شود .البته همواره مطابق آنچه نیتِ پاداش دهنده بوده عمل نمی کند . برای مثال اگر کودکی را به دلیل آنکه دراستفاده از اسباب بازی هایش با دوستان خود مشارکت کرده، ستایش کنیم . اما اگر این کودک بر اثر این اقدام ما خجالت بکشد ورفتار مشارکت را متوقف سازد، با ناراحتی باید بپذیریم که «پاداش »ما درتقویت رفتار او ناموفق بوده، ما از ستایش قصد عرضه پاداش وتقویت رفتار کودک را داشتیم ولی اقدام ما مسلماً کار تقویت کننده را انجام نداده است .(گلاور،برونینگ، 1375،ص350-311)

عواملی (محرک هایی) که بدلیل طبیعت زیستی ما رفتارها را تقویت می کنند  ذاتاًً تقویت  کننده اند چون برای بقای حیات ویا نسل  به آنها احتیاج داریم مانند غذا وآب و... به این ها تقویت کنندة اولیه یا نخستن گفته می شوند . بسیاری دیگراز عوامل و محرک ها هستند همچون تقویت کننده عمل می کنند ؛ اما تقویت کنندة اولیه نیستند، بلکه قبلاً محرک خنثی بوده است ازطریق همراهی با تقویت کننده های اولیه ویا تقویت کننده های ثانویِ دیگری مقداری از ارزش تقویت کننده گی آنها را کسب کرده اند ونقش آنهارا انجام می دهند . مانند پول، تحسین، لبخند، لباس نو، و...این نوع تقویت کننده ها تقویت کنندة ثانوی نام دارند.(علاقه بند، پیشین، ص311)

بیان این مطالب ازبحث تقویت درروانشناسی بدین منظوراست که باید درتمامی يا بسياري اُمور از جمله در بررسی را ه های تقویت و گسترش پژوهشگری دانش آموزان که هدفِ افزایش و ازدیاد فعالیت پژوهشی را دارد، لازم است که تمامی جوانب و شیوه های تقویت را شناسایی نمود تا هر کدام به موقع وبدرستی بکار گرفته شود . و تاثیرات آنها را سنجید . زیرا که تاثیردرتقویت با فراوانی تقویت رابطه مستقیم دارد  بطوری که هرچه آشنایی با تقویت کننده ها بیشتر تجربه شود ظرفیت تاثیر آنها نیز بیشتراست . بنابراین کسب اینگونه تجارب و جمع آوری هرگونه اطلاعاتی در این زمینه از مجریان اُمور پژوهش هاي دانش آموزی وهمچنین ازخود   دانش آموزان، برای کاربست آنها در تصمیم گیری ها ی صحیح ترو بهتر و انجام هرگونه اقدامی ضروری به نظر می آید .

 

 فنون مسأله پژوهی (حل مسأله)

 دانش جدیدی حاصل نمی شود مگر آنکه افراد با مسأله ای روبرو شوند وبرای رسیدن به پاسخ و حل آن تلاش و جستجو نمایند. به نظر روانشناسان درتربیت افراد برای حل مسائل شخصی، تاکید بر کمک به آنها برای آگاهی از مسائلی است ، که قبلاً از آن بی اطلا ع بوده اند  لذا در تربیت های رسمی و مدرسه ای روش حل مسأله  وفنون  مسأله پژوهی  نقش اساسی در  طرح مسائل  بصورت روشن، بطوری که  اطلاعات لازم را برای چگونگی بر خورد و حل مشکلات به فراگیر انتقال دهد، دارد . اینک به نمونه هایی ازفنون مسأله پژوهی اشاره می گردد .

پژوهش اکتشافی: یکی از روشهای مناسب  برای جستجوی حل مسائل است  "  هیز( Hayes.J.R.1988)پژوهش اکتشافی را روشی می داند که حلال در آن، از اطلاعات موجود خود برای یافتن مسیر هایی که احتمال بیشتر ی برای رسیدن به هدف دارد استفاده می کند " (گلاور، برونینگ،پیشین، ص222)

"پژوهش های تقریبی : پژوهش های تقریبی شامل اقداماتی است که به حلال مسأله این  امکان را می دهد که با استفاده ازتقریب  به حل مسأله نزدیک و نزدیکتر شود . نوعی از پژوهش تقریبی بازی سرد وگرم  نام دارد .که در آن شیئی مخفی شده  وپژوهش کننده شیء و ناظری وجود دارد که از محل شئ با اطلاع است وقتی که جستجو کننده به شئ نزدیک می شود ناظر فریاد خواهد زد گرم تر و وقتی که جستجو کننده از شئ دور می شود . ناظر فریاد می زند سردتر" . ( همان منبع،ص223)

 در ایران این نوع بازی که در بعضی جاها به بازی بی صدا معروف است و در عوض فریاد گرمتر و یا سرد تر ناظر با کم وزیاد کردن ضربات به میز یاچیز دیگری می زند، بطوری که هرگاه نزدیک شئ می شود آهسته و هرگاه دورتر شود ضربات و صدا تندتر و بلندتر می شود .

 با نگاه عمیق به این نوع بازی می بینیم که درآن(این نوع بازی ) طرحي وجود دارد و مسأله توسط ناظر هدایت می شود وجستجو کننده از اشارات و علائم موجود برای یافتن شئ استفاده می کند، لذا ازاین مطلب می توان چنین نتیجه گرفت . که برای تقویت و گسترش راه های  پژوهشگری دانش آموزان همچنین درکار برنامه های عملیاتی تربیت و آموزش از شیوه های مختلف فنون مسأله پژوهی مانند روش های اکتشافی و پژوهش تقریبی استفاده شود . به این معنا که باداشتنِ طرحها و برنامه های از پیش طرح و تعیین شده وهمچنین آموزشِ چگونگی درک مسیر ودریافت علائم و نشانه هاي استفاده ازاطلاعات و هشدار، به آنها آموخت و بدین صورت ؛ باید خود دانش آموزان، فراگیران و پژوهشگران، محققان هدایت  شوند. تا با کاربرد این روش ها      فعالیت های پژوهشی آنان تقویت و افزایش یابد . به همین جهت یکی از پرسش های اصلی تحقیق و تعدادی ازسئوالات پرسشنامه ها برمبنای دریافت هاي چگونگی فنون مسأله پژوهی، طرح گردیده تا برر سی نتایج آن برای مسأله اصلی تحقیق يعني ( چه کنیم تا فعالیتهاي پژوهشی   دانش آموزان گسترش یابد) مورد استفاده قرار گیرد .

نقش آموزش وتدریس در پژوهش (پژوهش به عنوان یک رویکرد تدریس)

وظیفه اساسی برنامه ریزان و سیاستگزاران و معلمان برای پرورش انسان های آزاد و مستقل، صاحب اندیشه و روحیة علمی، پرورش استعداد وتواناییِ حل مسائل و مشکلات زندگی واقعی دروجود فراگیران (آینده سازان، دانش آموزان) است . لذا معلمان و دست اندر کاران ومسئولین باید با کشف ودستیابی و بکار گیری راه ها و شیوه های خاص و گوناگون ؛ برای مسائل و موضوعات مختلف، داشتن روحیة برخورد با مشکلات ونحوة حلِ آنها را دروجودِ آنان به پرورانند . ازجمله این راه ها که رسمی تر وتوسط معلمان و آموزندگان می تواند بکار رود، استفاده از الگوها و روش های تدریس به خصوص  روش های فعال تدریس است .

تدريس يك فرآيند است و عوامل زيادي در آن نقش دارند؛ كه همه آنها قابل مطالعه و كنترل نيستند . لذا معلم بايد چهار چوبي، كوچك ومحدود از فرآيند تدريس را به عنوان  الگو انتخاب كند و مورد تجزيه وتحليل وشناسايي قرار دهد تا درموقعيت مناسب درمحدوده آن چهار چوب  فعاليت آموزشي خود راسازماندهي كند ، و روش مناسب تدريس را نتخاب كند، البته انتخاب روش تدريس بستگي به آگاهي معلم از فلسفه و نگرش هاي تعليم وتربيتی او دارد .  

الگوي تدريس: چهار چوب ويژه اي است كه عناصر مهم تدريس در آن قابل مطالعه است وشناخت و آگاهي ازعناصر وعوامل مذكور مي تواند معلم را در اتخاذ  روشهاي مناسب تدريس كمك كند . (شعبانی،پیشین ص169 تا143)

"منظورازتدریس فعال آن نوع تدریس است که متمایل به یادگیرنده بوده و به او آزاد ی عمل دهد ونقش اساسی آن تسهیل یادگیری (فراهم نمودن زمینه وشرایط لازم برای ایجاد تغییر) پایدار و موثر است. از نظر جان دیویی تدریس فعال رویکرد پژوهشی است" (فتحی واجاره گاه، 1381،ص150)

 

  پژوهش از دیدگاه جان دیویی

 فرآیند اکتشاف و پژوهش از جمله روش های فعال در آموزش و یادگیری محسوب  می شوند . ودر بسیاری جهات به یکدیگر شباهت دارند . اما اکتشاف فرآیند یادگیری  بوسیله خود است . درحالیکه پژوهش به گام ها ومراحل بالاتری توجه دارد ، یعنی یاد گیرنده با قوانین علمی و منطقی که جهت بررسی عقاید و ایده ها ضروری است، آشناست یا بایدآشنا شود . هدف پژوهش هدایت و ایجاد حرکت، گام به گام فراگیر(دانش آموز )یا پژوهشگراز فرضیه به جمع آوری اطلاعات، بررسی وتعمیم و غیره ... است؛ که رسیدن به هدف وحل مسأله از مهمترین   ویژگی های آن است .

دیویی اولین بار این روش را بطور منظم  شناسایی و تشریح نمود وازآن حمایت کرد . پس از او از این روش با عناوین و واژه های گوناگون از قبیل حل مسأله، شیوه استقرایی، تفکرانعکاسی یا انتقادی، روش علمی و...نام برده اند . ولی عناصر اصلی ومشترک این عناوین همان عناصری است که توسط دیویی مطرح و بیان شده است .

به زعم دیویی پژوهش : فرآیند بررسی دقیق، فعال و مصّر، از هر عقیده یا شکل حمایت شده ای از دانش است . باتوجه به دلایلی که از آن حمایت می کند این فرآیند منجر به دستیابی به نتایجی فراتر از آنچه که آن عقیده یا اطلاع  بدست می دهد مي گردد . (فتحی واجاره گاه، پیشین، ص167)

هدف فرآیند پژوهش مُدَلل سازی یک عقیده ازطریق استفاده ازدلایل، شواهد، استنباط وتعمیم است ؛ بنابراین لازمه انجام یک پژوهش وجود یک موقیت  مُبهَم یا دو راهی (موقعیتی که بیش ازیک راه برای آن موجود باشد) ویا یک مسأله بُهت انگیز ونوعی مانع در سر راه می باشد ؛ تا فرآیند تفکراز حالت شک وتردید یاگیج شدن آغاز شود ؛ و برای آن به مراحل پیشنهاد، تعقل، فرضیه سازی، آزمایش فرضیات وجزئیات خاص هریک از این مراحل بپردازد .(همان منبع، ص167)

 

ویژگی های رویکرد  پژوهشی

درواقع به مجموعه تدابير منظمي كه معلم  براي رسيدن به هدف باتوجه به شرايط و امكانات  اتخاذ مي كند روش تدريس مي گويند . (شعبانی،پیشین، ص143)

اگرمعلم در این فعالیت خود حداقل ویژگی هایی که ذیلاً بیان می گردد، را در تد ریس خود به کار برَد ورعایت نماید . می توان گفت که این شیوه تدریس رویکردی  پژوهش محوراست . یعنی شیوه ای که درآن فعالیت معلم در جریان فرآیند یاددهی و یادگیری، برای فراگیر به شکلی خواهد بود، که ذهن و فکر شاگرد تحریک وبه جستجو و کنکاش برای یافتن چیز تازه وتغییری نو و ماندگار، در خود می پردازد  واین تغییر را خود، به دست می آورد .برجسته ترین این  ویژگی ها عبارت انداز :

1. تاکید برشیوه ارائه مسأله : در روشهای پژوهش گرا محتوی تدریس باید در برگیرنده  مسائل  جالب و برانگیزنده ؛ بنحوی که یادگیرنده را به خود جلب و اقدام اورا برای حل آن برانگیزاند .

2. تمرکز بر مفاهیم و ایده های کلی : تدریس پژوهش گرا  باید شامل  اصول و مفاهیمی باشد که درحل مسأله مورد نظر اطلاعات و مفاهیم،  دقیقاً در ارتباط با مسأله مورد نطر ارائه گردد، و مانند کلیدِ حل مساله، یادگیرنده را در پاسخ و حل کمک نماید .

3. ارائه اطلاعات لازم درخصوص رعایت مراحل پژوهش: معلمان باید راهنمایی های لازم در خصوص تعریف مسأله، فرضیه پردازی و ...دراختیار یاد گیرندگان قرار دهند .

4. تاکید بر مشارکت فعال یادگیرندگان و ایجاد انگیزه : همراه با ارائه اطلاعات  ومفاهیم  مسائل و سئوالاتی مطرح می شود .تا یادگیرنده فعالانه در جریان کار شرکت نماید و به مسائل و سئوالات پاسخ دهد .  

 

روش تدريس پژوهش گرا

الگوی های تدریس دردو مقوله اصلی دسته بندی می شوند یکی الگوها ی سنتی که در چهار چوب پیش سازمان دهنده ها هستند ودیگری الگوهای متداول که با الگوی حل مسأله سنخیت دارند . (همان منبع،ص 268)

دراین تحقیق روش های تدریسی که رویکرد پژوهشی وفعال ، دارند یعنی فعالیت معلم در جریان فرآیند یاددهی، و یادگیری بشکلی خواهد بود که ذهن و فکر شاگرد تحریک ، فعال وبه جستجو و کنکاش برای یافتن چیزِ تازه وتغییری نو و ماندگار(پایدار) در خود می پردازد، و خود او آن را بدست می آورد و معلم در فعالیت های آموزشی خود بر فعال وسهیم بودن شاگردان تاکید دارد ، ودر فرآیند یاد دهی و یادگیری، آموزش با مفاهیم و نکته هایی تأکید دارد که منطبق به نیازهای شاگرد است، وشاگرد احساس مسئولیت بیشتری می کند و رضایت خاطر بیشتری بدست  می آورد ودر هنگام موفقیت و شکست خود را مسئول می داند، نه معلم را، و از مسئولیت های آموزشی و اجتما عی خود آگاهی بیشتری پیدا می کند . و به علت ارتباط فعالیت آموزشی با زندگی آنان و توجه به اندیشه و تفکر در فرایند یادگیری، روح پژوهش و انتقاد گری و جستجوگری در آنان پرورش می یابد، ودر نتیجة، اجرای این روش ها، افراد خلاق و نوآور و پذیرای تغییرات، تکنولوژی های منطقی و صحیح، پرورده خواهند شد؛ اینگونه روش ها را  می توان روشهای پژوهش گرا یا پژوهش محور نامید ویا تعبیرمی گردد . به همین منظور  موضو ع این روش ها به عنوان یکی از پرسش های تحقیقاتی فرض گردیده تا مورد بررسی قرارگیرد ؛ و اثر آنها در افزایش فعالیت های پژوهشی مورد ارزیابی و سنجش قرارگیرد . اکنون به شرح مختصر هریک از این روش ها پرد اخته  می شود .

 

  روش های تدریس  پژوهش گرا

1. روش پرسش و پاسخ:

 شیوه ای که معلم بوسیله آن شاگرد را به تفکر در باره مفهومی جدید ویا بیان مطلبی تشویق می کند در این روش شاگرد با کوشش ذهنی از معلوم به مجهول حرکت می کند که به روش سقراطی نیز معروف است، دراین روش معلم با طرح سوال هایی ذهن دانش آموز را در مسیر مطالب و مفاهیم جدید قرارداده و آنهارا  هدایت می کند تا خود به کشف مفاهیم جدید  برسند، استفاده ازاین روش آموخته های قبلی مرور ، قدرت تفکر و استدلال و مطالعه و پژوهش دانش آموزان  را افزایش می دهد .(همان منبع، ص 295-294)

 البته این شیوه، همان روش پرسش معلم و دادن امتیازو نمره به شاگرد، که یک نوع ارزیابی از  آموخته های فراگیران ودانش آموزان می باشد . نیست بلکه با آن کاملاً تفاوت دارد .

2. روش آزمایشی(آزمایشگاهی) :

 اساس این روش براصول یاد گیری اکتشافی استواراست به این معنی که در این روش مستقیماً چیزی آموزش داده نمی شود بلکه موقعیت و شرایطی فراهم می شود تا شاگرد خود از طریق آزمایش به پژوهش بپردازد و جواب مسأله را کشف کند، و عملاً  با کاربرد وسائل و تجهیزات و مواد در باره مفهومی خاص تجربه کسب می نماید . استفاده از این روش باعث ایجاد انگیزه و شیرین بودنِ فعالیت آموزشی، کنجکاوی، اکتشاف واختراع در فراگیران  می گردد البته  از این روش (در گذشته ) فقط برای علوم تجربی استفاده  می شد . .( همان منبع،ص319-318) ولی(امروزه  می توان گفت) در بسیاری از دروس     می توان از اين روش استفاده گردد.

3. روش حل مسأله ای:

این روش نوعی آمادگی فراگیر برای زندگی است؛ زیرا زندگی یعنی مواجه با مسائل و کوشش برای حل آن در این روش، فعالیت آموزشی به گونه ای تنظیم می شود که در ذهن  فراگیر مسأله ای ایجاد  شود و او علا قمند شود . که با تلاش خود راه حلی برای مسأله  پیدا کند. (همان منبع، ص346)

البته این روش همان روش سنتی حل مسأله وبه معنی پرسش و پاسخ یا حل تمرین نیست .

4. روش واحد ها :

در این روش ها کلیه مطالب در قالب مسأله و مشکل مطرح می شود که اطلا عات و   مهارت های گوناگون ازابعاد مختلف برای حل آن بسیج می گردند . اگر تمرکز و توجه و فعالیت روی یک سلسله مسائل  پیوسته و استفاده از ارتباط آنها با مسائل دیگر بوجود آید آن را واحد موضوع می گویند . درصورتی که توجه اصلی به موضوع رغبت ها و تجارب قبلی شاگرد و گسترش آن برای کسب تجارب آینده توجه بیشتری شود آن را واحد تجربی می نامند .

گاهی توجه اصلی به فعالیت شاگرد و انگیزه درونی او و نتیجه گیری از فعالیت او معطوف می شود که در این صورت واحد پروژه نامیده می شود .(همان منبع، ص350 -349)

 

يافته ها تحقیق

 به طور خلاصه  یافته ها و نتایج آماری به دست آمدة تحقیق براساس توصیف داده هاو تجزیه و تحلیل آنها عبارتند از : 

1 . 58.7 درصد دانش آموزان و81 درصد معلمان  به پژوهش وتحقيق علاقه مند هستند .

2 .56 درصد دانش آموزان و53 درصد معلمان پژوهش علمي انجام داده اند .

3 . 44درصد دانش آموزان پژوهش وتحقيق را سخت وخیلی سخت  می دانند .

4 .13.7 درصد دانش آموزان و32 درصد معلمان با روشهاي پژوهش وتحقيق آشنايي دارند .

5 . 76 درصد دانش آموزان و 85 درصد معلمان آگاهی دانش آموزان از مسا ئل اجتماعی وعلمی روز را درگرایش آنان به پژوهش موثر می دانند .        

6 . 78 درصد دانش آموزان و 79 درصد معلمان برگزاری همایش ها و مسا بقات مقاله نویسی با موضوع های علمی و اجتماعی را درافزایش روحیه پژوهشگری دا نش آموزان موثر می دانند .

7 . 81.7 درصد دانش آموزان و87 درصد معلمان معرفی دانشمندان، کاشفان و مخترعان و کارهای آنان را در تقویت انگیزة پژوهشی دانش آموزان موثر می دانند .                                    

8 . 66.3 درصد دانش آموزان و92 درصد معلمان گنجاندن مطالبی درمورد «روشهای پژوهش در کتاب هاي درسي مختلف را»  درافزایش  فعالیت پژوهشي دانش آموزان موثر می دانند .

9. 50 درصد دانش آموزان و81 درصد معلمان  موضوعاتي تحت عنوان « براي تحقيق وجستجوي بيشتر» که در برخي از كتابهاي درسي و اين گونه موضوعات پيشنهادي را درتشويق دانش آموزان به پژوهش موثر مي دانند .

 10. 60.3 درصد دانش آموزان و 80 درصد معلمان تأکید معلمان و کتب درسی برآموزش  « شیوه های نگارش علمی» رادر افزایش گرایش دانش آموزان به انجام تحقیق و پژوهش موثر  می دانند .

11. 81.7 درصد دانش آموزان و87 درصد معلمان  فرا گرفتن «روش استفاده از اینترنت و جستجو در سایت های علمی» را در تقویت کارهای پژوهشی دانش آموزان موثر می دانند .    

12. 85.3 درصد دانش آموزان و94 درصد معلمان رابطه صمیمی معلم با دانش آموزان  در پرسش وپاسخ پژوهشی، را در ترغیب فعالیت های پژوهشی دانش آموزان موثر می دانند .

13. 78درصد دانش آموزان و91 درصد معلمان دادن فرصت گفتگو و بحث براي طرح مسائل پژوهشي از سوي معلمان به دانش آموزان را درترغيب فعاليتهاي پژوهشي موثر مي دانند  .

14. 78.3 درصد دانش آموزان و 81 درصد معلمان اشاره معلم به موضوعات پژوهشي مورد علاقه دانش آموزان را  سبب تقويت روحيه پژوهشگر دردانش آموزان مي شمرند .

15. 85 درصد دانش آموزان و91 درصد معلمان عقیده دارند که  دادن اجازه آزمایش ومطرح كردن راه حل ها و پیشنهادهای دانش آموزان تاحد زیادی روحیه پژوهش را در دانش آمو زان تقویت می کند .  

16.  63.7 درصد دانش آموزان و طرح مسائل اجتماعي و فرهنگي را دركلاس درس( توسط معلم)  سبب تشويق دانش آموزان به پژوهش مي دانند  . (روش اکتشافی )

17.  74 درصد معلمان روش پرسش و پاسخ ( طرح پرسشهایی براي به تفكر وا داشتن دانش آموزان در باره مفاهيم جدید )را درجهت تقویت فعالیت های پژوهشی دانش آموزان موثر می دانند .

18. 88 درصد معلمان روش حل مساله و مساله ای:( ایجاد مساله اي درذهن شاگرد به جهت ايجاد علاقه براي جمع آوري اطلاعات ) را درجهت تقویت فعالیت های پژوهشی دانش آموزان موثر می دانند .

19.  71 درصد معلمان روش واحدکار( مثلا" ارائه مباحثی چون «اهمیت آب در زندگی» یا «زندگی دوره صفویه » و...) را درجهت تقویت فعالیت های پژوهشی دانش آموزان موثر می دانند .

20.  91درصد معلمان روش آزمایشی (آموزش با فراهم نمودن شرایط درکارگاه و آزمایشگاه) را درجهت تقویت فعالیتهای پژوهشی دانش آموزان موثر می دانند .    

21. 90 درصد معلمان  انتصاب معلمان وکارکنان دوره دیده و علاقه مند به پژوهش (کارشناسان پژوهشی) در« مدیریتهاي آموزشي»  را درتوسعه انگيزه هاي پژوهشي دانش آموزان موثر مي دانند .

22. 86 درصد معلمان آموزش و باز آموزی معلمان و مربیان را در زمينه روش های تدریس پژوهش گر ا (پرسش وپاسخ، حل مساله، مساله اي، آزمايشي، واحد كار) را درتوسعه روحيه پژوهشگری  دانش آموزان موثر می دانند .

23. 85 درصد معلمان معتقد ند که پرداخت حق الزحمه انجام پژوهش به دانش آموزان ، فعالیت های پژوهشی آنان را افزایش می دهد .

24. 92 درصد معلمان  تقدیر و تشویق معلمان وکار شناسان فعال در پژوهش دا نش آموزي را درافزایش فعالیت های پژوهشی دانش آموزان موثرمي دانند .

25 .81 درصد معلمان  برقراری حق مدیریت يا معاونت یا اضافه کار اداری، برای عوامل اجرایی مراکز پژوهشی را در افزایش انگیزه آنها برای تشویق دانش آموزان به کا رپژوهش موثر می دانند .

26. 71 درصد دانش آموزان و84 درصد معلمان وجود دبیران کارگاه و آزمایشگاه وكتابدار در مدرسه و پژوهش سرا  را ه درتقویت فعالیت های پژوهشی دانش آموزان موثر می دانند .

27. 79.3 درصد دانش آموزان وجود معلمان دوره ديده و علاقه مند به پژوهش درمدرسه و مراكز پژوهش دانش آموزي را در تشويق دانش آموزان به پژوهش موثر مي دانند .

28. 71.3 درصد دانش آموزان و88 درصد معلمان وجود کتاب و نشريات جديد را دركتابخانه مدرسه براي كارهاي پژوهشی ضروري و مفيد مي دانند .    

29. 85.7 درصد دانش آموزان و 88 درصد معلمان افزايش و به روز نمودن تجهيزات مورد نياز پژوهش دانش آموزي را در پيشبرد فعاليت هاي پژوهشي دانش آموزان  موثرمی شمرند .

30. 70.6 درصد دانش آموزان و92 درصد معلمان وجود برنامه منظم اجرايي پژوهشي براي دانش آموزان درمراكز پژوهشي را درتقويت فعاليت هاي پژوهشي آنان موثر مي دانند .

31. 66 درصد دانش آموزان معتقدند که در نظر گرفتن نمره براي كارهاي تحقيقي دانش آموزان  مي توا ند علاقه به پژوهش را در آنان  افزایش دهد .

32 74.4 درصد دانش آموزان و90 درصد معلمان عقیده دارندکه اختصاص امتيازهاي کنکوري براي كارهاي پژوهشي      دانش آموزان در گرایش آنان به كارهاي پژوهشي موثر است .

33. 81.4 درصد دانش آموزان و92 درصد معلمان عقیده دارند که تقدیر و تشویق دانش آموزان فعالِ دركارهاي پژوهشي ، در افزایش فعالیت های پژوهشی آنان و سایر دانش آموزان موثر است .

34. 68.7درصد دانش آموزان و90 درصد معلمان  میزان تحصیلات اعضای خانواده (پدر، مادر، خواهر، برادر) را در افزایش گرایش دانش آموزان به پژوهش موثر می دانند .

35. 87 درصد دانش آموزان و 60.7 درصد معلمان وجود کتابخانه درخانواده ها را برای ایجاد انگیزه و علاقه مندی         دانش آموزان به پژوهش موثر می دانند . 

 

 

براساس تحلیل توصیفی و میانگین درصد فراوانی نظر دانش آموزان و معلمان وتحلیل استنباطی سوالات که در پرسشنامه برای هریک از پرسش های اصلی در نظر گرفته شده  . نتایج حاصل برای  پرسش های اصلی تحقیق حاضر به ترتیب زیر اولویت بندی مي گردد .

1. از نظردانش آموزان و معلمان، مدیریت و برنامه ریزی منابع مادي و انسانيِ پژوهشيِ، در  تقويت وگسترش روحيه پژوهشگري دانش آموزان موثراست .(79/81 درصد)

2.  به نظردانش آموزان و معلمان، استفاده ازروش هاي تدريس پژوهشگرا (پرسش و پاسخ ؛ آزمايشگاهي؛ حل مساله؛     مساله اي ؛واحد كار ) درتقويت و گسترش روحيه پژوهشگري دانش آموزان موثر است . (59/81  درصد)

3.  به نظردانش آموزان و معلمان تبيين جايگاه وضرورت پژوهش مي تواند سبب  افزايش وتقويت روحيه پژوهشگري    دانش آموزان گردد .( 11/81 درصد)

4. .  به نظر دانش آموزان و معلمان  اختصاص مزاياي مادي و معنوي (تقدير وتشويق و...) براي دانش آموزان ومعلمان و کارشناسان، سبب افزايش وتقويت روحيه پژوهشگري دانش آموزان  مي گردد .( 96/80درصد)

5.از نظردانش آموزان ومعلمان استفاده ازكارشناسان پژوهشي در امور پژوهشی  سبب تقويت روحیه پژوهشگري دانش آموزان مي گردد (9/80 درصد )           

6 . به نظر دانش آموزان ومعلمان وضعيت فرهنگي خانواده هاي دانش آموزان در افزايش وگسترش روحيه پژوهشگري آنان موثر است . (6/76 درصد )

+ نوشته شده در  یکشنبه دوازدهم تیر 1390ساعت 12:31  توسط محمد رضا رمضانی   |